Wejherowo zwane jest Duchową Stolicą Kaszub, gdyż z racji istniejącej przy mieście kalwarii od wieków stanowi ważny ośrodek kulturalno-religijny regionu. W 1643 r. lokował je na „surowym korzeniu" wojewoda malborski Jakub Wejher. Prawa miejskie otrzymało w 1650 r. Do 1808 r. było centrum administracyjno-gospodarczym prywatnego latyfundium należącego do Jakuba Wejhera, Ślązaka Schaffgotscha, Radziwiłłów, Sobieskich, Przebendowskich, Anglika Gibsone`a i Keyserlingków.
Po pierwszym rozbiorze Prusacy zmienili nazwę Wejherowa na Neustadt, a w 1818 r. ustanowili w nim stolicę powiatu. Status powiatowego miasto utrzymało po restytucji Polski. Właśnie tu, w pierwszych latach dwudziestolecia międzywojennego, działały pierwsze urzędy polskiej administracji morskiej. Jesienią 1939 r. okolice Wejherowa stały się miejscem masowych mordów dokonanych na ludności polskiej i kaszubskiej przez faszystów (zob. Las Piaśnicki). Wojna i okupacja nie przyniosły miastu większych zniszczeń, więc nieprzerwanie jest największym ośrodkiem gospodarczym i kulturalnym północnych Kaszub.
Układ urbanistyczny śródmieścia oparty jest na pierwotnym założeniu lokacyjnym. W centrum śródmieścia otwiera się rynek prostokątnego zarysu, na którym stoi współczesny pomnik założyciela miasta. Jakub Wejher został przedstawiony przez autora Sławoja Ostrowskiego w rycerskiej zbroi i z odkrytą głową. Zimą na pięknie iluminowanym placu wystawiana jest miejska szopka, latem odbywają się weekendowe koncerty.
Neobarokowy ratusz, stojący w południowej pierzei, jest trzecim z kolei wybudowanym w tym samym miejscu. Oddano go do użytku w 1908 r. Fasadę piętrowego budynku rozbudowują skrajne ryzality, między które wstawiono dwubiegowe schody zewnętrzne a wyżej galeryjkę. Centralnie nad fasadą wznosi się wielka owalna glorieta z hełmem dzwonowym, w której wisi ratuszowy dzwon odlany w 1649 r. Budynek posiada dwa wewnętrzne dziedzińce spacerniaki, jako że z początku pełnił też funkcję więzienia magistrackiego. Za gruntowny remont ratusza miasto otrzymało w 2005 r. nagrodę „Modernizacja roku" w kategorii obiekt zabytkowy.
W ratuszu uruchomiono izbę historyczno-regionalną, w której prezentowane są makiety śródmieścia i kalwarii, a także pamiątki związane z historią miasta i kulturą kaszubską. Warto również zobaczyć jedną z dwóch zachowanych w piwnicy cel więziennych oraz salę narad na piętrze o dekoracji sgraffitowej przedstawiającej najstarszą mapę Wejherowa (tzw. Mapę Judyckiego) czy obrady XVII-wiecznej rady miejskiej (Ratuszowe wnętrza są dostępne w czasie pracy magistratu, od pn. do pt., latem także w soboty i niedziele). O godz. 12.00, 15.00 i 18.00 z ratusza rozlega się Hymn Kaszubów.
Kolegiata p.w. Świętej Trójcy została wymurowana w l. 1754-55 staraniem Jerzego Przebendowskiego. Zastąpiła ryglową świątynię zamykającą zachodnią pierzeję rynku, którą ufundował Jakub Wejher w 1643 r. W drugiej połowie XIX w. kolegiatę poprzedzono od północy wysoką kruchtą, a w latach 1926-28 rozbudowano ją o neobarokowy transept i prezbiterium. Kościół jest nieorientowany, układu północ-południe, jednonawowy. Kruchtę nakrywa łamany hełm, barokowy korpus skromnego detalu wieńczy nad fasadą czworoboczna wieża z hełmem dzwonowym i latarenką, a wysoki transept wyróżniają stylowe, ozdobne szczyty. W wystroju świątyni zachowały się liczne elementy starych donacji – późnobarokowe i rokokowe ołtarze, ambona, chrzcielnica i kuty żyrandol. Zdobią ją także interesujące witraże z r. 1888, 1928 i 1946 przedstawiające sceny z życia Chrystusa, świętych i ornamenty roślinne. Kolegiata cały czas służyła wejherowskim katolikom, a jej proboszczowie długie lata opiekowali się kalwarią. Obecnie prócz sakralnej pełni też poślednią funkcję sali koncertowej, w której organizowane są występy religijno-kulturalne. Po zachodniej stronie kolegiaty ciągnie się kilkudziesięciometrowy odcinek muru cmentarnego z poł. XVII w. poznaczony płytkimi, zamkniętymi arkadami.
Szpitalik przy kolegiacie, również stojący w zachodniej pierzei rynku, stanowi unikalny przykład małomiasteczkowego budownictwa ryglowego. Jest najstarszym z zachowanych w miastach kaszubskich. Parterowy budynek z narożnym podcieniem i dwuspadowym dachem został zbudowany przed 1740 r. Długi czas służył za szpital-przytułek dla ubogich, na którego prowadzenie łożyli właściciele miasta. Od czasu kompleksowej restauracji prze-prowadzonej w 1986 r. mieści sklep z dewocjonaliami.
Franciszkański zespół klasztorny z kościołem św. Anny należy do najważniejszych i najstarszych zabytków miasta. Ojców reformatów sprowadził do Wejherowa w 1647 r. Jakub Wejher i ufundował dla nich klasztor.
Zbudowany w l. 1648-49 kościół klasztorny jest budowlą niewielką, proporcjonalną, nieorientowaną, układu północ-południe. Jego prostokątny, bezwieżowy korpus bez zewnętrznej kruchty rozbudowuje od południa niższe prezbiterium z osadzoną na dachu wieżyczką, a od zachodu czworoboczna kaplica. Budowla reprezentuje kilka stylów architektonicznych. Reminiscencją gotyku jest konstrukcja ścian, nawę nakrywa typowe dla renesansu sklepienie kolebkowo-krzyżowe. Północne przęsło świątyni z barokową fasadą zostało dostawione w 1754 r. wówczas to w niszach fasady wymalowano wizerunki Marii, św. Anny oraz patronów zakonu. Kościół był pierwotnie budowlą jednonawową i posiadał symetrycznie dwie kap-lice boczne, lecz na pocz. lat 50. XX w. został powiększony o boczną, dwukondygnacyjną nawę kosztem kaplicy wschodniej i przyległego skrzydła klasztornego.
Wnętrze świątyni urzeka bogatym, barokowym i późnobarokowym wystrojem. W ołtarzu bocznym wisi słynący cudami barokowy obraz Matki Bożej Wejherowskiej, którego uroczystej koronacji dokonał 5 czerwca 1999 r. na sopockim hipodromie papież Jan Paweł II. Południową ścianę prezbiterium zdobi polichromia przedstawiająca fundatorów klasztoru: Wejhera i jego małżonkę Annę z Schaffgotschów. Widnieje również na niej najstarsza panorama Wejherowa, niestety zasłonięta przez ołtarz główny.
Krypty grzebalne, znajdujące się pod świątynią, kryją trumny ze szczątkami Wejherów, Schaffgotschów, Przebendowskich i Radziwiłłów. Znajduje się tam również otwarta krypta zakonników i świeckich. Od 1971 r. są one udostępnione do zwiedzania. Krypta południowa mieści niewielką ekspozycję historyczną, ukazującą przedmioty wydobyte z trumien (m.in. suknię ze złotogłowiu) oraz dokumenty i pamiątki związane z historią klasztoru i kalwarii. Krypty oficjalnie dostępne są od pn. do pt. w godz. 10.00-12.00 i 14.00-17.00, ale łatwiej można do nich zajrzeć w okresie letnim (zwiedzanie trzeba zgłosić w klasztorze, tel. 058 672 17 55).
Kalwaria Wejherowska jest jednym z najważniejszych miejsc kultu religijnego na Pomorzu, trzecią co do starszeństwa kalwarią w Polsce (po Zebrzydowskiej i Pakoskiej). Jej budowę rozpoczął Jakub Wejher w 1649 r., a dokończyli bliscy i spadkobiercy wojewody. Kalwarię rozplanowano na czterech wzgórzach wyrastających na południe od miasta, nazwanych Górą Oliwną, Golgotą, Syjonem. Zgodnie z lokalnym przekazem pod każdą kaplicę podsypano garść ziemi przywiezionej z Jerozolimy, a odległości pomiędzy nimi odpowiadają etapom męczeńskiej drogi, jaką przebył Chrystus. Opiekę nad kalwarią sprawują franciszkanie, za wyjątkiem okresu, kiedy ich wejherowski konwent był zlikwidowany. Lecz patronami Świętych Gór byli właściciele miasta (nawet protestanccy Keyserlingkowie). Z ich inicjatywy w XVIII i XIX w. wyremontowano część kaplic. Kolejne prace zabezpieczające przeprowadzono w poł. XX w. Jednak dopiero dzięki wysokiej dotacji unijnej, przyznanej w ramach projektu „Zachowanie i udostępnienie dziedzictwa Pomorza poprzez utworzenie Parku Kulturowego w Wejherowie” w latach 2006-2008 wykonano kompleksową renowację kalwarii.
W skład kalwarii wchodzi 25 kaplic i brama witalna:- Kaplica Wniebowstąpienia Pańskiego (1651-65) - barokowa, czworoboczna, o ozdobnym portalu oznaczonym koroną Radziwiłłów;
- Ogrójec (1653) - barokowa, czworoboczna kaplica o fasadzie zamkniętej trójkątnym szczytem z naczółkiem, o dwóch portalach;
- Kaplica Pocałunek Judasza (przed 1657) niepozorna, skromna, na planie spłaszczonego prostokąta;
- Grób Matki Bożej (ok. 1655) niewielka budowla wzniesiona na planie spłaszczonego ośmioboku w skromnej, barokowej formie. Kryje przeszkloną trumnę z figurą Maryi;
- Kaplica Nad Cedronem (1860 wzniesiona w miejscu starszej) niewielka, czworoboczna, o skromnych cechach neogotyckich, otwarta z trzech stron, z herbem Keyserlingków na frontonie;
- Brama Jerozolimska zw. Wschodnią (1651-54) kaplica w kształcie barokowej bramy;
- Dom Annasza (przed 1654) niewielki, czworoboczny, bezstylowy, o narożach wzmoc-nionych pseudowieżyczkami;
- Wieczernik (po 1657) czworoboczna kaplica z absydą, o ścianach poznaczonych zamkniętymi arkadami;
- Domek Matki Bożej (1860 wzniesiony na miejscu starszego) niewielki, czworoboczny, ryglowy;
- Dom Kajfasza (przed 1654) czworoboczny, bezstylowy i dwukondygnacyjny. W jego części dolnej, tzw. Piwnicy stoi barokowa figura skrępowanego Jezusa;
- Pałac Piłata (ok. 1651) barokowa, okazała budowla zbudowana na planie krzyża greckiego, z czworoboczną częścią centralną wyniesioną na kolumnach i przesklepioną kopułą;
- Pałac Heroda (1654-73) barokowa, czworoboczna budowla, o elewacjach poznaczonych pilastrami i trzema rzędami płycin. Kaplica ma nietypowe założenie, gdyż z zewnątrz jest czworoboczna a kryje ośmioboczną salę nakrytą kopułą sferyczną;
- Kaplica Podjęcia Krzyża (ok. 1654) barokowa, z piaskowca, w formie otwartej kaplicy mieszczącej figury Chrystusa niosącego krzyż i rzymskich legionistów. W 1866 r. kaplicę osłonięto pseudogotycką budowlą o schodkowych szczytach;
- Kaplica Pierwszego Upadku (ok. 1650) barokowa, niewielka, w formie baldachimu z piaskowca pod którym znajduje się figura upadającego Jezusa. W XIX w. kapliczkę obudowano ryglową konstrukcją;
- Kaplica Spotkania z Matką (1654) piękna, barokowa rotunda z kopułą, zbudowana na planie róży, o bogatym detalu architektonicznym;
- Kaplica Szymona Cyrenejczyka (1654) - barokowa, niewielka, w formie baldachimu z piaskowca pod którym znajdują się figury Chrystusa oraz pomagającego mu nieść krzyż Szymona (Cyrenejczyk przedstawiony został w XVII-wiecznym stroju rybackim). Od schyłku XIX w. kapliczka osłonięta jest ryglową konstrukcją;
- Kaplica św. Weroniki (1654) - barokowa, niewielka, w formie baldachimu z piaskowca pod którym znajduje się figura przedstawiająca świętą z Mandylionem w dłoniach. Kapliczka także jest osłonięta ryglową konstrukcją;
- Brama Łez (przed 1654) zwana Kaplicą Drugiego Upadku, zbudowana w kształcie barokowej bramy warownej;
- Kaplica Płaczących Niewiast (1657) maleńka, czworoboczna, bezstylowa;
- Kaplica Trzeciego Upadku (przed 1657) niewielka, czworoboczna, skromnego detalu. Znajdują się w niej współczesne, stylizowane na barokowe figury przedstawiające upadającego Chrystusa i oprawców;
- Kaplica Obnażenia z szat (1665) - maleńka, skromna, na planie spłaszczonego prostokąta;
- Kaplica Przybicia do Krzyża (1657) - niepozorna, skromna, na planie spłaszczonego prostokąta;
- Kościół Trzech Krzyży (1652-54) najbardziej okazały i ozdobny z kalwaryjskich obiektów, trójprzęsłowy, o manierystycznej fasadzie z wysokim szczytem przesłaniającym frontową latarenkę. Prócz wolnostojących krzyży dźwigających figury Chrystusa i dwóch łotrów zdobi go barokowe malowidło ścienne przedstawiające stawianie krzyży z celowo wykonanym w murze pęknięciem symbolizującym rozdarcie zasłon w świątyni Salomona;
- Kaplica Matki Boskiej Bolesnej (1654-65) pierwotnie w formie półkolistej wnęki mieszczącej Pietę, w poł. XIX w. obudowana ryglową konstrukcją;
- Grób Chrystusa (1653) manierystyczna kaplica będąca kopią Grobu Chrystusa z Kalwarii Zebrzydowskiej, wykonana z bloków piaskowca. W komorze grobowej spoczywa na kamiennej ławie figura Chrystusa Zmarłego, zaś w kamiennej latarence wieńczącej kaplicę stoi figura Chrystusa Zmartwychwstałego.
Do zespołu kalwaryjskiego zaliczana jest też barokowa, niewielka Brama Oliwska (1748). Choć zwie się ją czasem kaplicą, nie odprawiano przy niej modlitw i nabożeństw pasyjnych, lecz witano pątników wędrujących na kalwarię od strony Gdańska.
Fundacja kalwarii miała na celu propagację wyznania katolickiego w zdominowanym przez protestantów regionie oraz uwiecznienie znaczenia i wielkości rodu Wejherów. Od początku przyciągała pątników z całych Kaszub. Ruch pielgrzymkowy nasilił się po 1678 r., od kiedy papież Innocenty XI specjalnym breve darował wieczyście odpust zupełny wiernym odwiedzającym kalwarię. Od 1717 r. szerzeniu wiary służyły też „Modlitewniki Wejherowskie" wydawane po polsku i niemiecku przez franciszkanów, a rozprowadzane wśród pielgrzymów.
Wielkie pielgrzymki przybywają na kalwarię na odpusty Wniebowstąpienia i Trójcy Świętej. W pierwszej biorą udział wierni z miejscowości nadmorskich, dlatego zwie się ją „pielgrzymką morską", a w drugiej z południowych Kaszub, stąd nazwa „pielgrzymka lądowa". Kompaniom pątniczym towarzyszą orkiestry dęte. Lokalnym zwyczajem pielgrzymkowym na powitanie i pożegnanie kompanii - niespotykanym gdzie indziej, jest ceremoniał pokłonu feretronów, przypominający żonglerkę świętymi obrazami. Przed świętami Wielkiej Nocy na Kalwarii odprawiane są też nabożeństwa Drogi Krzyżowej, a od 2002 r. Misternicy Kaszubscy wystawiają wstrząsające realizmem Misterium Męki Pańskiej.
Z zewnątrz kaplice są ogólno- dostępne, ich wnętrza zobaczyć można w czasie pięciu odpustów (Wniebowstąpienia Pańskiego, Trójcy Przenajświętszej, Uzdrowienia Chorych, Wniebowzięcia Maryi Panny i Podwyższenia Krzyża Świętego), a w inne dni za zgodą franciszkanów, z którymi należy umówić się na zwiedzanie, tel. 58/6721755.
Zespół pałacowo-parkowy znajdujący się u południowych granic śródmieścia należał do właścicieli miasta i ich potomków do 1945 r. Budowę pałacu pośród starych ogrodów zainicjował w 1767 r. Franciszek Ignacy Przebendowski, a dokończył ok. 1800 r. Otto Keyserlingk. Pierwotnie rezydencja formą i wystrojem nawiązywała do willi włoskich. W 1857 r. została jednak powiększona o boczne skrzydła, a jej elewacjom przydano cech neogotyckich. W 1945 r. obiekt przejęło państwo, zamieniając go na szkołę dla pracowników leśnych. Od 1957 r. działało w nim przedszkole dla dzieci niedosłyszących, zaś w 1993 r. zniszczony budynek został siedzibą Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej. I w tej nowej roli trwa przywracanie pałacowi dawnej świetności.
Pałac, jest budynkiem parterowym z piętrem w dachu, wysoko podpiwniczonym, trzyskrzydłowym, o dziedzińcu otwartym w stronę miasta, na północ. Główne skrzydło wyróżniają centralne facjatki osłonięte schodkowymi attykami, podobnego kształtu szczyty i attyki wieńczą skrzydła boczne. W elewacji ogrodowej na osi krótkiej znajduje się też taras i balkonik. Pałacowe wnętrza zachowały układ amfiladowy i oryginalną stolarkę. Główne sale zdobią stiukowe sufity i XIX-wieczne malowidła ścienne w stylu pompejańskim, przedstawiające śródziemnomorskie pejzaże. Malowidła odsłonięto na nowo na pocz. XXI w. W kilku pomieszczeniach zachowały się też oryginalne kominki.
Przestronny, wypielęgnowany park otaczający rezydencję jest od niej starszy. Powstał na bazie ogrodów dworskich i mieszczańskich, więc występuje w nim imponujący starodrzew liczący 300-400 lat. Ze względu na wiek, rozbudowaną sieć stawów, oraz urozmaiconą szatę roślinną wejherowski park przyrównywany jest do oliwskiego. U jego obrzeży założono letni amfiteatr, miejsce licznych koncertów.
Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej powołano w 1968 r. celem ochrony i popularyzacji dziedzictwa kulturowego Kaszub. Placówka zgromadziła bogate zbiory piśmiennictwa regionalnego, w tym liczne dokumenty związane z dziejami miasta, szczyci się też bogatym dorobkiem edytorskim. Część zbiorów literackich znaj-duje się w czytelni muzeum w stuletnim budynku gospodarczym przy ul. Wałowej 14a. Natomiast w pałacu Przebendowskich organizowane są wystawy czasowe i stałe związane z kulturą „małej ojczyzny - Kaszub”, a także koncerty muzyki kaszubskiej i spotkania z twórcami Pomorza. W jednej z sal mieści się nadto stała wystawa ukazująca historię ruchu pątniczego na Kaszubach i dzieje kalwarii. Pałac można zwiedzać od pn. do pt. w godz. 9.00-18.00. W sezonie letnim od maja do września także w soboty, niedziele od 11.00 do 17.00 .
 Pałac Przebendowskich - Sala Liryczna |
 Pałac Przebendowskich - Sala Balowa |
Stara zabudowa mieszkalno-usługowa skoncentrowana jest w śródmieściu. Najbardziej okazałe i najciekawsze pod względem architektonicznym kamienice stoją wokół rynku oraz przy ulicach - deptakach (ul. 12 Marca i ul. Sobieskiego). Mają po 3-4 kondygnacje, pochodzą z 2 poł. XIX w. i przełomu wieków XIX/XX, a reprezentują różne style historyzmu z przewagą cech neoklasycystycznych. Na uwagę zasługuje gmach poczty w stylu manieryzmu holenderskiego (ul. Sobieskiego 219), naoklasycystyczny dom z narożną wieżą (obecnie hotel Marmułowski przy ul. 12 Marca 207) oraz dwie kamienice zajmujące północno-wschodni narożnik rynku.
 ulica Sobieskiego - deptak |
 ulica 12 Marca |
Kościół Stanisława Kostki, górujący u zachodnich granic śródmieścia, jest świadectwem różnorodności etnicznej i wyznaniowej dawnego Wejherowa. Został wybudowany w l. 1905-08 przez miejscowych Niemców ewangelików, lecz po ostatniej wojnie przejęli go katolicy. Trzynawowy, halowy i nieorientowany kościół nawiązuje stylem do późnego gotyku. Posiada aż pięć okazałych wież równej wysokości narożne i najwyższą, zegarową, wstawioną w fasadę. Wieże i półszczyty fasady zdobią tynkowane blendy, wystrój świątyni jest również stylowy, neogotycki.
Spomiędzy gmachów z końca XIX w. wyrastających po zachodniej stronie centrum na uwagę zasługuje konwikt i budynek gimnazjum. Nie tyle ze względu na formę, bo ta jest skromna, neoromańska, lecz z powodu ich znaczenia dla miejscowej kultury. Konwikt z kaplicą p.w. Leona Wielkiego wznieśli w 1872 r. franciszkanie usunięci z klasztoru, ale wkrótce musieli opuścić i tą siedzibę. Później budynek mieścił konwikt, czyli internat dla chłopców przygotowujących się do nauki w seminarium, krótki czas służył za szpital dla zakaźnie chorych byłych więźniów obozu koncentracyjnego, a w l. 50. XX w. za małe seminarium duchowne. Obecnie jest domem parafialnym. Drugi gmach zbudowano w 1866 r. specjalnie na potrzeby utworzonego 9 lat wcześniej gimnazjum (pierwszą siedzibą szkoły były zabudowania poklasztorne). Wejherowskie gimnazjum było ogniskiem patriotyzmu. Do 1870 r. jednym z przedmiotów w nim obowiązkowych była nauka języka polskiego. Z uczniami spotykali się najwybitniejsi ówcześni działacze kaszubscy, m. in. Florian Ceynowa, a w szkole działały tajne stowarzyszenia patriotyczne. Od 1922 r. zmieniono status placówki, powiększając ją o liceum. Jednym z jego absolwentów był Paweł Nipkow - twórca telewizji.
 Konwikt |
 Gimnazjum |
Świadectwem przemysłowej roli Wejherowa w dawnych wiekach są liczne obiekty gospodarcze, rozsiane w centrum i u jego obrzeży: XIX-wieczny browar, równie stare magazyny, a także spichlerze i dwa młyny nad Cedronem (starszy, z XVIII w. kryje się w lesie na południe od pałacu). Godną uwagi jest dzielnica willowa po zachodniej stronie miasta, zabudowana domami z pierwszych dekad XX w.
Wejherowo jest także miastem starych nekropolii. Przy ul. 3 Maja rozciąga się Stary Cmentarz z nagrobkami z 1 poł. XX w. na którym znajdują się też kwatery polskich żołnierzy poległych w obronie Ziemi Wejherowskiej w 1939 r. Przy ul. Roszczynialskiego leżą dwa cmentarze: nowy komunalny oraz cmentarz wojenny, na którym pochowano ponad 700 żołnierzy radzieckich. Stary park rozciągający się między ulicami Strzelecką a Sobieskiego jest jedynym wspomnieniem po nekropolii ewangelickiej, której naziemne elementy usunięto w l. 50 XX w.
