Miasto wyrosłe ze średniowiecznych osad Rumia i Zagórze. Pierwsza od XIII w. do rozbiorów była własnością cystersów oliwskich, a druga państwową (książęcą, krzyżacką, królewską). W XX w. budowa gdyńskiego portu pociągnęła za sobą rozwój i urbanizację obu miejscowości. W czasie II wojny światowej wioski leżały na linii zewnętrznej obrony Gdyni, więc walki roku 1939 i 1945 przyniosły im ogromne zniszczenia. Sąsiedztwo Gdyni wywierało pozytywne skutki m. in. na duży przyrost ludności. W 1954 r. Rumia osiągnęła status miasta. Wielokrotnie przodowała w statystykach jako najszybciej rozwijające się miasto województwa gdańskiego, a później pomorskiego.

Ruiny gotyckiego kościółka przy ul. Kościelnej są ostańcem niewielkiej, gotyckiej budowli datowanej na przełom XV/XVI w. Do czasu wybudowania nowej świątyni odprawiano w nim msze, w okresie międzywojennym służył za salkę katechetyczną i kostnicę. Po 1945 r. został opuszczony i zniszczał. Zachowały się jedynie ściany murowanego prezbiterium otoczone starymi nagrobkami z XIX i 1 poł. XX w. W 1994 r. przy ruinie wystawiono pomnik poświęcony gdańskiemu księciu Mściwojowi II, z kaszubska zwanemu Mestwinem.

Ruiny kościoła

Kościół pw. Krzyża Św. został zbudowany w l. 1913-17. Od 1945 r. pieczę nad nim sprawują księża salezjanie. Kościół jest budowlą trzynawową, posiada wiele cech neorenesansowych i bazylikowy układ naw (boczne są niższe od głównej). Jego fasadę przesłania szeroka wieża nakryta hełmem czterospadowym, w której znajduje się współczesny carillon wygrywający kościelne pieśni. Wewnątrz, uzupełnieniem pięknych polichromii ścian i stropu są dwa neobarokowe ołtarze i barokowy ołtarz boczny, przeniesiony ze starego kościółka.

Kościół Krzyża Św.

Kościół NMP Wspomożenia Wiernych przy ul. Dąbrowskiego także należy do salezjanów. Z racji owalnego, nowoczesnego kształtu zwany jest „okrąglakiem”. Mimo, że ma świeżą proweniencję (konsekracji dokonano w 1988 r.), zajmuje mocną pozycję na liście dziedzictwa kulturowego regionu. Słynie z organów odznaczających się dużą skalą głosów i czystą barwą. Toteż jest miejscem Letnich Koncertów Organowych z cyklu, z którego słyną katedry oliwska i fromborska, a w którym grają najwięksi wirtuozi Europy. W październiku odbywa się w świątyni Międzynarodowy Festiwal Muzyki Religijnej im. Ks. Ormińskiego złożony z konkursów muzyki organowej i pieśni chóralnej.

Kościół NMP

Przepływająca przez miasto Zagórska Struga napędzała dawnymi czasy kilka młynów, wodnych kuźni żelaza i tartaków. Śladem większości są głównie zniszczone progi wodne. Z zespołów młyńskich zachowało się natomiast kilka budynków na uwagę zasługuje budynek z końca XIX w. przy ul. Młyńskiej oraz zespół pomłyński zaadaptowany na jednostkę straży pożarnej. Pozostałością takiego zespołu gospodarczego jest nadto dworek przy ul. Mickiewicza. Obecnie zwany Dworkiem pod Lipami został wybudowany pod koniec XVIII w. przez właściciela sąsiedniej kuźni wodnej i tartaku. Jest niewielki, ale wyróżnia się wysokim dachem mansardowo-naczółkowym z facjatką. Starannie wyremontowany przez miasto stanowi od 1996 r. siedzibę Miejskiego Domu Kultury. Dziś odbywają się w nim różnorodne imprezy kulturalne. Od pn. do pt. w godz. 9.00-19.00 można we dworku obejrzeć wystawy czasowe oraz stałą ekspozycję ukazującą dzieje Rumi i regionu. Atrakcyjność dworku podnosi jego malownicze otoczenie, zadbany park, stare drzewa rosnące nad rzeką, staw z wyspą, mostek widokowy i plac koncertowy z letnią sceną. Drugi park podworski, przy ul. Filtrowej, jest jedyną pozostałością zespołu folwarcznego Janowo.

Dworek pod lipami

W Rumi zachowało się kilkadziesiąt budynków mieszkalnych z 1 poł. XX w. Niektóre cieszą oko neoklasycystycznymi bądź secesyjnymi kształta-mi, jak np. domki przy ul. Towarowej czy Biały Dworek przy ul. Sobieskiego, od przeszło stu lat pełniący funkcję zajazdu-hotelu.

Biały dworek